No 2002, o investigador Antonio Figueras Huerta levaba xa máis dun ano á fronte do IIM-CSIC como director, compaxinando esta labor co seu traballo de investigación no departamento de Biotecnoloxía e Acuicultura.
Tras seguir con preocupación as manobras do barco (manifestando a súa desconformidade ante o goberno) e de participar na limpeza de praias como a de Cantareiras (Illas Cíes), o científico foi chamado para incorporarse ao Comité Científico Asesor o día 9 de decembro de 2002. Pasaran vinte e seis días dende que o barco notificara a primeira emerxencia.
A partir de aí, como el mesmo relata, o traballo foi frenético: “Non houbo Nadal”.
A que te dedicabas nos días previos ao afundimento do Prestige?
Mi vida normal. Mi familia. Mis aficións. Mi traballo tanto de investigador como de director do Instituto.
Como soubeches do afundimento?
Antes de que se hundiera (ou de que se hundiese como consecuencia do paseo fronte ás costas de Galicia), seguí moi preocupado todo lo que se difundía nos medios de comunicación.
Hablé co delegado do Gobierno en Galicia e le comuniqué mi disconformidade coas maniobras que estaban realizando: acabarían hundiendo o barco. Le dejé claro que manifestaría este desacuerdo onde fuera oportuno por no haber hecho lo que, en mi opinión, era lo adecuado.
Lembras o que pensaches nese momento? Como foi cambiando a túa percepción do problema co paso dos días?
As sucesivas mareas negras que xa estaban llegando á Costa da Morte eran cada vez máis preocupantes.
En esos días, le pedí a Ricardo Prego e a outros miembros do Instituto que fuesen á Costa da Morte a recoger muestras e hacer unha primeira avaliación da situación.
A cantidade e o tipo de chapapote, que recogieron e estudiamos no Instituto, no dejaba Lugar a dudas: a situación era crítica e había que actuar cuanto antes.
Con esta información, me puse en contacto cos responsables en Madrid, demandando unha resposta inmediata porque no entendía qué era lo que estaban haciendo.
Cando finalmente se hundió tuve unha sensación de impotencia. ¿Cómo era posible que, con todo o tiempo que habían tido, hubiese sucedido eso?
Como cambiou o teu traballo o afundimento e a posterior marea negra? Notouse un cambio no día a día do IIM e do teu grupo?
Seguí trabajando nas tareas de investigación e de dirección. Ademais, seguía llamando a atención da Presidencia do CSIC sobre a catástrofe que estaba teniendo Lugar en Galicia e sobre a necesidade de que se reaccionase urgentemente.
A nivel de Instituto intenté canalizar o potencial dos distintos grupos para trabajar todos juntos en aspectos que pudiesen ser de interese en aquela catástrofe poniendo en contacto a colectivos ou empresas con investigadores: realizaron un gran traballo numerosos investigadores do Instituto en grupos como o de Reciclado e Valorización de Residuos, o de Oceanografía ou o noso, entre outros.
O 9 de decembro de 2002 me llamaron para que me incorporase ao Comité Científico Asesor para a catástrofe do Prestige. En un principio no quería. O día anterior había Estado con outros compañeros limpiando fuel en Cantareiras, nas Illas Cíes, e tenía un enfado importante. Aun así, me dijeron que como director do IIM e dado que era biólogo mariño sería de axuda, por lo que acabé por aceptar a responsabilidade.
Cando xa me incorporé ao Comité, os meses que siguieron foron demenciales: no hubo Navidade, realizaba constantes viaxes a Madrid e teníamos muchísimo traballo. Estudios sobre qué hacer co fuel, gestiones para conseguir as revisiones médicas no SERGAS para que investigadores do IIM bajasen no Nautile a investigar o pecio, pesadillas nas que o pequeno submarino se quedaba atrapado nos restos do barco e morían os tripulantes. Me encontraba respondiendo e enviando correos electrónicos ás 23:30h de Nochebuena, Fin de Ano, Noche de Reyes e tamén ás 6 ou 7 da mañá do día de Navidade, Ano Novo e Reyes.
Con respecto ao teu traballo concreto en relación co afundimento, a que conclusións che permitiu chegar?
Na parte científica noso grupo trabajó nos efectos do fuel e da biorremediación na saúde do mexillón. Comprobamos que o fuel tenía efectos negativos sobre distintos aspectos da resposta inmune do mexillón (Mytilus galloprovincialis) e que os tratamientos de biorremediación no afectaban á saúde de este organismo.
Por outra parte, estudiamos o efecto do fuel na biodiversidade do fitoplancto utilizando mesocosmos (diseños experimentales controlados, pero no medio natural) instalados na ensenada de Bouzas e comprobamos que a exposición ao fuel afectaba a esta diversidade.
Tamén se produjeron tese. En noso grupo, o investigador Jorge Alonso realizou o seu tese doutoral que llevaba por título “Estudio metagenómico de comunidades bacterianas autóctonas en diferentes ecosistemas mariños afectados por fuel do Prestige en Galicia (NO España). Potencial de biodegradación”, dirixida por Beatriz Novoa e por mí.
Esta tese dio Lugar a numerosos traballos de investigación publicados en revistas de impacto internacional e ademais recibió o segundo premio nos “Premios de Investigación e Innovación Tecnológica na Lucha contra a Contaminación Marítima e do Litoral” convocados por el Ministerio de Medio ambiente, e Medio Rural e Mariño.
Por mi traballo na parte social e política da crisis puedo concluir que no estábamos preparados e que seguimos sen estarlo.
A resposta científica, social e política
Que aportou a ciencia durante a crise do Prestige?
A ciencia foi a que achegou sentido común. Por desgracia, solo pudo hacerlo a partir do hundimiento do barco, porque antes no se nos preguntó.
Tívose en conta o coñecemento científico na toma de decisións?
Después de hundido o barco e cando o 9 de decembro de 2002 se crea o Comité Científico Asesor no que estábamos dos persoas do IIM, sí, se tuvo en conta a opinión dos científicos.
Como valoras a resposta que se lle deu á crise dende a administración?
Ata a creación do Comité Científico Asesor mi impresión era que a resposta estaba siendo precipitada ou improvisada.
E a resposta cidadá e as limpezas que se realizaron nas praias?
Impresionante. Moitos trabajadores do IIM fuimos a limpiar fuel e creo que todos volvimos impresionados.
Foron determinantes á Hora de paliar as consecuencias das mareas negras?
Sí.
O impacto, a recuperación e o futuro
Hubo zonas da costa moi expuestas, como a Costa da Morte, que foron masacradas continuamente polas mareas negras. Outras lo foron menos, pero en xeral toda a costa foi afectada.
Si se construye unha carretera no pode crecer nada. E en algunhas zonas do litoral había carreteras de fuel na zona intermareal e nos fondos. Esto é así porque, aínda que o fuel en xeral flotaba, cando se mezclaba con arena ganaba densidade e se hundía.
Poco a poco, os ecosistemas se foron recuperando e en xullo de 2003 yo vi, nas mesmas zonas nas que en decembro de 2002 había Estado limpiando fuel, como xa había fijación de juveniles de mexillón. Que no significaba que estuviese totalmente recuperado, pero sí que esa recuperación xa había comenzado.
Cres que coñecemos, realmente, o alcance do impacto?
No.
Dende a túa experiencia e o traballo dos seguintes anos, podemos considerar que a costa galega e a súa biodiversidade están recuperadas na actualidade ou seguen estando ameazadas?
No lo sabemos. Desconocemos a línea base, a referencia de cómo estaban os ecosistemas antes da catástrofe.
A día de hoxe siguen faltando datos sobre o Estado dos ecosistemas mariños de Galicia. Algo que é sorprendente teniendo en conta a alta produción de esta comunidade autónoma.
Que precisaríamos para evitar, de novo, un accidente coma este?
Sistemas de prevención, revisados periódicamente. Un buque anticontaminación con base en Galicia. Ensayos anticontaminación frecuentes. Establecer ecosistemas centinela.
E para evitar as súas consecuencias?
Prevención, lo dicho anteriormente. Un sistema rápido de respuesta.
Que pode aportar a ciencia en futuras crises?
Información e coñecemento, siempre e cando os responsables políticos nos escuchen. Por desgracia, eso no sucede ata que a catástrofe explota, llámese Prestige o llámese covid.